Có một thời gian khi mới sang Mỹ tôi có nhiều nỗi sợ: sợ thể hiện ý kiến của bản thân trước đông người vì tiếng Anh chưa tốt và văn hóa khác biệt chưa hòa nhập, sợ bị thất nghiệp trong khi mình là thu nhập chính của gia đình, sợ bị bệnh tật phải đi bệnh viện…Có lẽ khi bước ra khỏi vùng an toàn ở Việt Nam, sang một đất nước khác làm tôi nhận diện ra thêm nhiều điều về nỗi sợ mà mình đang có.
Ngồi suy ngẫm và tìm hiểu thì biết rằng nỗi sợ là nguyên thủy, là bản năng sinh học được mã hóa di truyền trong con người từ thuở sơ khai. Nó là cơ chế sinh học phòng vệ trước những điều nguy hiểm hoặc những điều mù mờ chưa biết, nhờ có sợ hãi mà tổ tiên chúng ta không làm những điều tự hủy như nhảy vào lửa hay nước sôi hay lao vào đầm lầy…
Cuộc sống hiện đại không còn những nguy hiểm nguyên thủy như thú dữ, bóng tối nhưng lại phát sinh thêm những nỗi sợ hãi khác, và hầu hết đều đến từ tâm lý của chúng ta.
Bài viết này đề cập đến những nỗi sợ từ tâm lý đó: có thể vô tình chúng ta bị áp đặt từ khi còn bé hoặc những nỗi sợ hình thành trong quá trình trưởng thành và nó còn âm ỉ dai dẳng đến hiện tại.
Các nỗi sợ ngăn cản chúng ta hành động
- Sợ thua kém người khác: khi từ bé ít nhiều chúng ta bị so sánh với bạn bè cùng lớp, với “con người ta”, chuyện học hành điểm số thi đua nhau, bậc phụ huynh vô tình làm cho con mình mang nỗi sợ thua kém người khác. Mạng xã hội hiện nay cũng góp phần, khi mà mọi người hay khoe cuộc sống chất lượng, sang chảnh thì sự ganh tị sẽ xuất hiện đến từ tâm lý sợ thua kém.
- Sợ bị làm sai: hay còn gọi là Atelophobia: Hội chứng sợ sự không hoàn hảo, sợ mắc sai lầm, sợ làm không tốt, gây ảnh hưởng đến người khác.
- Sợ bị phán xét đánh giá: cũng như vậy, khi sợ thua kém người khác sẽ bị cười chê, sợ làm sai sẽ bị la lắng. Từ đó dẫn đến sợ bị phán xét, cho nên nhiều khi làm gì cũng phải lén lút, dấu diếm. Lỡ có thành công thì tốt, còn không thì cũng không ai biết.
- Sợ bị thất bại: Ai cũng thích thành công, nhưng không phải ai cũng chuẩn bị cho sự thất bại. Đây là nỗi sợ gây ảnh hưởng lớn nhất đến cuộc sống của chúng ta, khi muốn làm một điều gì đó, những nếu rụt rè không dám làm thì làm sao có được kết quả khác đi. Mọi thứ vẫn sẽ như cũ, cuộc sống cũng sẽ như cũ. Cho nên lên kế hoạch cho sự thành công cũng nên có kế hoạch cho sự thất bại. Khi rõ ràng được thì chúng ta không còn sợ bị thất bại nữa.
- Sợ thể hiện quan điểm của mình: Tôi cũng từng rất ngại khi thể hiện quan điểm trước đám đông, 1 phần vì trước giờ đúng là mình có nỗi sợ bị phán xét, sợ nói sai gì đó. Nhưng cho dù có nói ra điều gì đó ngu ngốc, thì đó cũng là con người mình. Mình không thể giả được, không thể cố gắng nói khác đi được.
- Sợ thay đổi: Vùng an toàn với những thứ quen thuộc làm chúng ta như một chú mèo con cuộn tròn trong tấm chăn ấm áp giữa lúc trời giá lạnh vậy, rất lười để thức dậy và đi ra ngoài. Thay đổi khi thói quen đã thành hình thì rất khó. Cho nên mới có câu: chiến thắng bản thân chính là cuộc chiến vĩ đại nhất. Với những người tuổi trung niên từ 40 trở lên, lúc đó khi mà cuộc sống gia đình đã đi vào quỹ đạo, thì điều sợ nhất là biến cố, vì lúc đó rất khó mà thay đổi được như tuổi thanh niên. Hoặc nếu như bạn đang là trụ cốt gánh xác gia đình, chỉ cần có sự thay đổi ko như ý cũng rất là mệt mỏi.
- Sợ cô độc: hội chứng Monophobia -hội chứng sợ hãi khi phải ở một mình hoặc ở trong tình trạng đơn độc, cô đơn, bị bỏ rơi. Tôi nhớ lại quãng thời gian khi còn là sinh viên những dịp hè đi làm thêm ở lại khu trọ trong khi đa phần mọi người đều về quê, cảm giác lúc ấy thật buồn kinh khủng. Sau này khi ra đi làm thỉnh thoảng những lúc áp lực công việc mà không có ai để chia sẻ, mới thấy rằng mình cũng yếu đuối, cũng sợ cô độc đến dường nào.
- Sợ bị từ chối: Là một trong những diễn biến tâm lý cổ xưa và nguyên thủy nhất. Về mặt sinh học, con người luôn bị ràng buộc trong việc tìm kiếm sự chấp nhận từ những cá thể xung quanh mình. Nếu cá nhân nào không thể làm được điều đó họ sẽ bị cô lập và đào thải ra khỏi tập thể. Hiện nay chúng ta sợ phỏng vấn thất bại, nộp đơn xin việc không ai hồi đáp, sợ nói lên quan điểm của mình vì người nghe sẽ không đồng ý hoặc phản bác…Dần khiến chúng ta phải làm hài lòng tất cả mọi người.
Những nỗi sợ trên đến từ đâu
Nỗi sợ hãi như sợ thất bại thường xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau và phụ thuộc vào từng người. Tuy nhiên, một số nguyên nhân phổ biến mà tôi tổng hợp lại đó là:
Trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ:
Nhìn nhận lại từ khi còn bé, thì tôi tự nhận là mình có những nỗi sợ như trên. Phần vì là nạn nhân của sự so sánh ngầm trong suốt quãng thời gian là học sinh. Cho nên tôi có nỗi sợ bị thua kém, sợ bị làm sai và sợ bị phán xét.
Có nhiều bạn, có thể vì gia đình không được hạnh phúc, hoặc trải qua những chuyện trục trặc về tình cảm, nên dẫn đến có nỗi sợ bị cô độc bỏ rơi.
Khi chúng ta bị tổn thương rồi, dẫn đến sợ bị từ chối khi mở lòng với người xung quanh, vì lo lắng sẽ bị tổn thương thêm nữa. Để rồi dẫn đến làm việc gì cũng rụt rè, thu hẹp trong vùng an toàn nhỏ bé.
Đó là vòng luẩn quẩn.
Sự kỳ vọng quá lớn từ bản thân và xã hội:
Đây cũng là một nguyên nhân phổ biến hiện nay. Các bậc phụ huynh dù xuất phát từ tình yêu thương, mong muốn con cái được thành đạt để có cuộc sống tốt đẹp. Mặt khác cha mẹ cũng bị ảnh hưởng bởi xã hội, lấy đó làm thước đo để kỳ vọng quá nhiều lên con cái mà quên mất tiềm năng tự nhiên của con cái. Áp lực từ chuẩn mực xã hội, gia đình, hoặc tự mình đặt ra có thể khiến bạn lo sợ không đạt được mục tiêu.
Hoặc ở một ngữ cảnh khác, đó là chính chúng ta tự tạo áp lực cho mình khi tự so sánh mình với bạn bè đồng trang lứa. Internet hiện nay đang là một vùng trời mà chúng ta có thể nhìn thấy rất nhiều tấm gương thành công khi tuổi đời còn rất trẻ (dù là có thật hay không, hay chỉ là một phần câu chuyện thì cần xác thực nhiều). Nếu chúng ta không có một màng lọc thông tin, không có sự tỉnh thức mà lấy đó làm chuẩn thì chúng ta tự mang tạ đè nặng lên vai.
Đâu phải cứ nhà lầu xe hơi, đâu phải cứ điện thoại xịn, du lịch sang chảnh mới là hạnh phúc?…
Đâu phải cứ học đại học, cao đẳng, đâu phải tiền tài danh vọng ông nọ bà kia mới là thành đạt?. Mình có vui hay không cho chính mình biết, không cần xã hội gán mác hay công nhận lên cho mình.
Internet – FOMO (Nỗi sợ bị bỏ lại)
Internet chứa đầy những thông tin chưa được kiểm chứng, và tràn lan vì hiện nay ai cũng có thể đẩy thêm thông tin lên mạng xã hội với cái điện thoại.
Cho nên nó như một vùng đất hỗn loạn và chúng ta sẽ dễ dàng chỉ thấy những thông tin tiêu cực nếu như bạn vô tình tiếp thu nó một cách thiếu tỉnh thức.
Vì các thuật toán gợi ý nội dung sẽ chỉ gợi ý dựa trên những gì bạn đã xem và cung cấp thêm những nội dung tương tự.
- Internet là nơi thông tin không được kiểm chứng và dễ lan truyền cho nên những sự hào nhoáng xa hoa dễ làm chúng ta cảm thấy bất công và ganh tị. Chúng ta dễ dàng nổi giận vì một tin tức vu vơ chưa kiểm chứng, nối tiếp là nỗi thất vọng, buồn nản hoặc lo âu dù thật ra cuộc sống hiện tại chúng ta đang tốt đẹp. Chúng ta dễ dàng có tâm lý so sánh với cái hào nhoáng của người khác để rồi tự tủi thân cho chính mình. Trong khi không nhận ra những cái quý báu mình đang có.
- Cái xấu thì được lan truyền nhanh hơn vì nó tạo ra sự kích thích, dẫn tới chúng ta dễ tự cho rằng thế giới này tiêu cực, làm nặng thêm tâm lý sợ hãi. Mà quên mất rằng, tốt và xấu luôn song hành. Có xấu ắt sẽ có tốt, đừng tuyệt vọng bi ai.
- Thời buổi cái gì cũng cần nhanh, tạo nên tâm lý sợ tối cổ, phải nắm bắt trend liên tục, để rồi chúng ta bị đuối sức mệt mỏi (burn out).
Tỉnh thức khi tiêu thụ thông tin là điều cần thiết. Chúng ta muốn thấy cái mà chúng ta muốn. Nên hãy chọn điều tích cực.
Cách vượt qua nỗi sợ hãi
Đối diện với nó để nhìn thấu một cách sáng suốt
Với những nỗi sợ ở trên, bạn thấy rằng mình có cái nào liên quan. Hãy nhìn nhận một cách không phán xét với nó và hồi tưởng lại khi bạn sợ hãi là trong ngữ cảnh nào: lúc đó bạn làm sao? và bây giờ bạn vẫn còn sống tốt, chứng tỏ điều đó cũng là bình thường không thể ảnh hưởng tới hiện tại. Nếu như gặp lại điều tương tự, thì cũng đã có kinh nghiệm.
Tôi trước kia rất sợ phải thể hiện quan điểm của mình, phần vì nhiều khi không muốn làm mất lòng người xung quanh vì thấy mình khác biệt. Nhưng khi nhìn sâu hơn thì mới thấy rằng, đó không phải là nỗi sợ, chỉ là ngữ cảnh không phù hợp để mình thể hiện, ở những ngữ cảnh phù hợp với đối tượng phù hợp thì tôi vẫn tự tin nói lên ý kiến của mình. Và sau này vài người bạn nhận xét là thích nghe quan điểm của tôi vì có những góc nhìn mà họ không nghĩ tới. Khi nhìn nhận lại nỗi sợ mà không phán xét, chúng ta thông thái hơn để kết luận. Hãy thành thật với chính mình.
Chuẩn bị tâm lý trước nỗi sợ
Hiểu được nguồn gốc nỗi sợ rồi thì chúng ta sẽ có sự chuẩn bị để khi gặp sẽ có sự bình tĩnh đối phó.
Luôn tự nhủ bản thân vạn sự vô thường: có sinh có diệt, không có nỗi sợ nào mãi mãi, không có gì làm cho mình sợ hoài.
Tôi có nỗi sợ khi phải phát biểu trước team bằng tiếng anh trong giờ làm việc, cho nên mỗi tối tôi dành chút thời gian để chuẩn bị những ngữ cảnh và câu từ tôi sẽ dùng và luyện tập dần dần. Từ đó thì cũng không còn sợ hãi như trước vì mình đã có đối sách cụ thể, và mọi chuyện dần trở nên bình thường trong tâm lý của mình, nỗi sợ không còn nữa.
Tôi biết được rằng những diễn giả nổi tiếng họ sinh ra không phải đã giỏi sẵn, mà ngược lại họ cũng như chúng ta, cũng sợ khi đứng trước đám đông, nhưng họ có sự luyện tập và chuẩn bị tốt, để rồi từ sợ hãi, trở thành sự quen thuộc và rồi dẫn dắt đám đông.
Cũng như vậy, hãy liệt kê ra những ngữ cảnh chi tiết về nỗi sợ và có đối sách tương ứng.
Xây dựng cho mình một phong cách sống lành mạnh
Một cơ thể khỏe mạnh và một tâm lý vững chãi thì không có gì phải sợ hãi cả.
Hãy tưởng tượng hàng ngày bạn tiếp thu những điều tích cực, giao tiếp với những người tích cực, ăn uống những đồ ăn bổ dưỡng thì bạn sẽ trở thành một phiên bản tích cực lành mạnh.
- Ngủ sớm dậy sớm để đầu óc được minh mẫn.
- Uống nước nhiều để nội tạng mạch máu lưu thông.
- Hẹn giờ trước máy tính để nhớ đứng dậy vận động sau 1 tiếng.
- Giới hạn thời gian lướt mạng xã hội và lướt ở khung thời gian cụ thể.
- Chỉ follow 5 kênh quan trọng nhất với bạn hiện tại và unfollow các kênh còn lại.
- Mỗi ngày đọc 2 trang sách và suy ngẫm về nó.
- Chọn cho mình một môn thể thao đơn giản như đi bộ chạy bộ để tập ít nhất 3 buổi/ tuần.
- Chỉ tương tác những chủ đề tích cực trên mạng xã hội để thuật toán gợi ý sẽ tiếp tục đưa ra các chủ đề tích cực.
- Dành thời gian ghi chú lại những điều làm bạn vui mỗi ngày để in đậm thêm trong tiềm thức sự tích cực.
- Nếu có thời gian rảnh rỗi mà hay suy nghĩ lung tung, hãy kiếm việc gì đó làm để lấp đầy nó bằng cách: học thêm 1 kĩ năng mới, đọc sách, học ngoại ngữ, tập thể thao, hoặc đơn giản như là xem bộ phim bạn thích và rút ra bài học vui vẻ từ những bộ phim đó – luôn nhìn về hướng tích cực.
Bám sát với lịch đã tạo ra. Đặt mục tiêu theo năm và chia nhỏ theo tháng, theo ngày. Nhớ là mục tiêu phải smart và thực tế. Mục tiêu đơn giản nhưng đạt được vẫn tốt hơn là mục tiêu tham vọng nhưng chúng ta lại không thực hiện.
Biến nỗi sợ thành động lực
Hồi còn là học sinh, có vài năm tôi được bầu làm lớp trưởng và mỗi lần có sự kiện trường xuất hiện trước đám đông là tôi cũng rất hồi hộp và sợ, sợ nói sai, sợ bị người ta chê cười, sợ mình vô tình làm hỏng sự kiện,.. Sợ đủ thứ. Đó là tâm lý phổ biến. Và tôi thường thì thầm trong đầu mình bằng những câu khích lệ “cố lên, rồi cũng sẽ ổn thôi”, “làm chứ sợ gì”, “cũng bình thường thôi”,….những câu đơn giản thôi nhưng ngẫm lại đã khích lệ tôi rất lớn. Và tới giờ đã rất lâu rồi nhưng nghĩ lại thì từ nỗi sợ tôi đã có thêm động lực để phấn đấu trong tương lai, vì mình đã vượt qua được những nỗi sợ hãi thì nếu có những nỗi sợ khác mình cũng sẽ vượt qua được, như chúng ta đã có vaccine phòng chống cho nỗi sợ rồi vậy.
Lần 1 bạn sợ, lần 2 bạn bớt sợ, lần 3 không còn sợ, lần 4 thấy hào hứng,…không gì có thể cản được bạn. Hành trình chuyển đổi tâm lý đó rất thú vị.
Những bước đi dũng cảm này nhắc ta rằng nỗi sợ chỉ là tạm thời, còn sức mạnh bên trong mỗi người thì vô tận. Chúng ta chiến thắng được bản thân mỗi ngày là sự chiến thắng vinh quang nhất.